Vreugde en vrede

Veel vreugde en vrede in 2019!

Ora et labora

Duurzaam bidden en brouwen in Brabant

Half verscholen achter oude bomen ligt in Berkel-Enschot - tegenwoordig praktisch aan de rand van het uitgedijde Tilburg - sinds eind negentiende eeuw abdij Onze Lieve Vrouw van Koningshoeven. Hier wonen en werken de monniken van de Trappistenorde. Vroeger was spreken bij deze orde verboden en communiceerden ze in gebarentaal. Nu mogen de broeders wel wat tegen elkaar zeggen, al overheerst de stilte. Zingen doen ze allemaal: psalmen. Het afgelopen weekend was ik hier te gast.

Nachtwake
Koningshoeven is een vitaal klooster met zo'n 23 monniken, jong en oud en uit verschillende culturen. Bij de getijden staan ze tegenover elkaar in de kapel en zingen ze in beurtzang met de voorzanger de psalmen. Ik heb niet alle getijdendiensten bijgewoond, maar wel onder meer de metten (nachtwake). Aanvangstijd: 4.15 uur. Slaapdronken liep ik rillend door de lange, schaars verlichte en ijskoude gangen naar waar ik de kapel vermoedde. Een monnik die uit de tegenovergestelde richting kwam, wees mij vriendelijk doch resoluut terug. Ik was te ver doorgelopen en uiteindelijk misschien wel in een kloostercel beland. Het thuisfront, maar ook ikzelf was broeder Isaac zeer dankbaar. Want hoe fascinerend ik het allemaal ook vind, van intreden in het klooster kan geen sprake zijn...

Terug van een wandeling verzamelen we bij het poortgebouw.

De nachtwake, die door medereizigers warm werd aanbevolen, viel me wat tegen. De overdenking, nota bene over een tekst van de door mij bewonderde Dietrich Bonhoeffer, was door de slechte geluidsinstallatie niet te volgen, net zo min als de schriftlezing. Wel bijzonder was de langdurige meditatie, waarbij de lichten gedoofd werden en slechts de twee adventskaarsen brandden.
Om 5.30 uur rolde ik weer in mijn bed. Het is lang geleden dat me dit overkwam, maar destijds was dat dan na een nacht doorhalen in de kroeg. Al dan niet met trappistenbier.
Van nachtbraker tot nachtwaker. Wie had dat ooit gedacht?

Rentmeesterschap
De abdij is een imposant gebouw met ranke torens, brede, lange en hoge gangen rond de kloosterhof, een kerk en een kapel, waarin de zeven getijdendiensten worden gehouden: metten, lauden, terts, sext, noon, vesper en completen. Dag in dag uit, nacht in nacht uit. Naast het kloostercomplex ligt de internationaal opererende bierbrouwerij 'La Trappe' waar het echte trappistenbier wordt gebrouwen. Maar de monniken hebben meer bronnen van inkomsten. Zo is er ook een bakkerij, een chocolaterie, een kaasmakerij, een imkerij en wordt er ook jam gemaakt. De producten worden verkocht in de kloosterwinkel, maar ook elders en zelfs via de eigen webshop. Ora et labora, bidden en werken, het is voor de monniken een vanzelfsprekendheid. Daarbij tonen ze zich goede rentmeesters. Duurzaamheid is hier geen loze kreet, maar de praktijk, ook in de bedrijven van de abdij.

Brevieren de monniken zomers
nog in deze fraaie berceau?

De Wandelmaat
Het verblijf in Berkel-Enschot had ik geboekt bij De Wandelmaat, een organisatie die het verblijf in kloosters combineert met wandelen. Het is een formule die me aanspreekt en inmiddels bezocht ik zo al meerdere kloosters in België en Nederland. Er is een gids en de groep bestaat gemiddeld uit zo'n acht à tien personen. De kernwoorden van Stichting Pelgrimsgemeenschap De Wandelmaat zijn: ontmoeten, stilte, onthaasten en verwondering. Vogels van diverse pluimage wandelen met je op. Boeiend.

Universeel soefisme
Het kloosterleven blijft me fascineren, ook al vind ik de leer van de katholieke kerk op veel punten verwerpelijk. Vrijzinnig hervormd opgevoed kan ik sowieso niet uit de voeten met dogma's, ook niet bij andere geloofsrichtingen. Daarom ben ik ook sympathisant van het universeel soefisme dat zoekt naar eenheid in verscheidenheid. Jouw godsdienst is niet de enige die de waarheid in pacht heeft. Het universeel soefisme is dan ook geen godsdienst. Zowel christenen, moslims, hindoes als mensen met andere geloven of overtuigingen kunnen soefist zijn.

Tijdens de wandeling op zondagochtend.

Mystiek
Misschien is mijn fascinatie voor het kloosterleven, contemplatie en mystiek wel mede ontstaan door de literatuur. Marialegenden als Beatrijs, de mystieke verzen van Hadewijch en niet te vergeten de gedichten en het levensverhaal van Suster Bertken hebben me altijd enorm geboeid. Maar het is toch ook een zekere bewondering voor de mannen en vrouwen, al zijn het er over het algemeen steeds minder, die in het huidige tijdsgewricht kiezen voor een leven in dienst van God. Een celibatair leven van soberheid, stilte, meditatie, gebed en regelmaat. Inmiddels heb ik aan heel wat gesprekken met monniken en zusters deelgenomen, maar zij zien dat meestal niet als opgave en stralen vaak daadwerkelijk geluk uit. Jaloersmakend soms. Maar voor mij gewoonweg niet te bevatten.

Ven - in de omgeving van de abdij - bij het ochtendgloren.

Nee, ik heb niet het licht gezien tijdens dit kloosterbezoek. En een mystieke ervaring zat er voor mij ook nu niet in. Toch heeft deze korte retraite me goed gedaan. Hoewel de monniken van abdij Koningshoeven midden in deze wereld staan, hebben ze laten zien dat bezinning, stilte en je niet laten meevoeren door de waan van de dag een mens rijker maken. De wandelingen door de natuur en de ontmoeting met de ander maakten deze kloosterreis compleet.

Op pad met Rekel langs het verstilde Mussel Aa Kanaal bij Harpelsluis.

Dit heb ik vanmorgen tijdens de wandeling met mijn hond Rekel door het stille Oost-Groningse landschap bij mijzelve overdacht. Domweg gelukkig langs het Mussel Aa Kanaal.

De abdij rond 1900. Foto: website abdij Koningshoeven.

Informatie
Klik hier voor nadere informatie over Abdij Koningshoeven.
Het dagblad Trouw wijdde een artikel aan het rentmeesterschap van de abdij.
Op de website van de Koninklijke Bibliotheek is meer te lezen over de Beatrijs en over leven en werk van Hadewijch en Suster Bertken.

Wakend over God

Uit Achtzig Choralvorspiele Deutscher Meister des 17. und 18. Jahrhunderts ben ik momenteel  nr. 27 aan het instuderen: 'Es ist das Heil uns kommen her'. 

Volgens mijn orgeldocent is het een van de moeilijkste uit het boek. Dat klopt, maar het is ook een van de allermooiste. Poëtische, meditatieve muziek die me ontroert. Op YouTube vond ik zondagmiddag de volgende uitvoering:

Joost Zwagerman
's Avonds zag ik op tv de aangrijpende documentaire over het leven en de zelfgekozen dood van Joost Zwagerman, respectvol gemaakt door Coen Verbraak. Het is frappant dat het op het eerste gezicht statische filmpje van dat Friese meertje bij de orgeluitvoering, rijmt met de slotbeelden van de documentaire.

Wakend over God heet de laatste, postuum uitgegeven dichtbundel van Joost Zwagerman. De geloofsstrijd van een naamloos blijvend ik wordt hierin beschreven, een ik die soms letterlijk met het Opperwezen in gevecht raakt. Op de achterflap van de bundel lees ik ook nog: Allerlei facetten van een denkbare en navoelbare verhouding met God passeren de revue: verwachting, troost, woede, verbittering, loochening en uiteindelijk berusting.

Van de schoonheid en de troost
Nu weet ik ook waarom dat ontroerende orgelwerk van die onbekende componist me zo raakt: 'Heil' in de titel van dit koraalvoorspel staat voor troost. De troost van schoonheid. Het stuk zou daarom eveneens een passend voorspel zijn bij een voordracht van het ook in de documentaire geciteerde gedicht van Zwagerman:

Lief

Mijn lief, wees alsjeblieft

heel lief voor mij, nu God

mij denkelijk heeft uitgewist.
Mijn lief, blijf alsjeblieft
heel dicht bij mij. Misschien
word ik door God gemist.

Mijn lief, vertrouw ook
nu op mij. Ik ben niet weg,
God ademt mij. Mijn lief,
wees alsjeblieft heel lief
voor mij. Misschien heeft God
Zich in mijn dood vergist.

Joost Zwagerman

Uit: Wakend over God, Amsterdam 2016

Voor de documentaire 'Voor alles bang geweest' klik hier.

Winternummer Terra Westerwolda verschenen

De leden van de Historische Vereniging Westerwolde (HVW) ontvangen een dezer dagen het winternummer van Terra Westerwolda per post. Het blad is binnenkort ook weer verkrijgbaar bij verschillende (boek)winkels in de regio, bij de Bruna in Winschoten en bij boekhandel Godert Walter in Groningen.

Jip en Janneke in Harpel

Voor dit nummer had ik in zijn huidige woonplaats Zwijndrecht een interview met Doede Bruinsma (1926). Hij bracht zijn jeugd door in Harpel en al trok Doede toen hij begin twintig was de wijde wereld in, hij voelt zich nog altijd verbonden met dit dorp. Hij vertrouwde me toe dat hij als kind een ‘Jip-en-Jannekeverhouding’ met zijn buurmeisje Hilvertje had. Kunstschilder Geert Schreuder liet zich door deze ontboezeming inspireren en maakte er een prachtige illustratie bij, die ook de cover siert.

Karl Marx in 1882, een jaar voor zijn
dood. Fotograaf onbekend.
Wikimedia Commons

Karl Marx in Westerwolde

2018 is uitgeroepen tot het Karl Marxjaar. Het is 200 jaar geleden dat deze bewonderde, maar ook verguisde revolutionair werd geboren. Tjarko van Dijk zocht uit of zijn denkbeelden ook doordrongen in Westerwolde en het Oldambt. Mevrouw Bruining-Principaal maakte als achttienjarige angstige uren door tijdens de bevrijding van de Wedderbergen. Haar herinneringen beschrijft ze in een indrukwekkend verhaal. Het voormalige klooster in Ter Apel was in 1835 het reisdoel van schoolmeester Jan Gerrits Rijkens. Erik Wubs wijdt een artikel aan het reisverslag dat Rijkens hierover schreef.

Deftig zwart

Fraaie foto’s van de veelal zwarte damesmode van rond 1900 sieren dit nummer. Ze geven een beeld van de collectie van Museum de Oude Wolden in Bellingwolde. In de literatuurserie de laatste aflevering van mijn vierluik over dichter Kees Stip, die al in 1991 voorzag dat de gaswinning in Groningen veel ellende zou veroorzaken, getuige het volgende vers: 

GRONINGEN STRAKS
Een visioen (ik heb ze vantevoren):  
De gasbel heeft zijn laatste gas verloren. 
Een menigte staat op de Grote Markt 
en staart omlaag naar de Martinitoren.

Omzien

Column: 'Omzien'

Bert Jan Hartman sluit met deel 2 het verhaal over het noodlot van zijn grootvader Lammert Huizing in de Tweede Wereldoorlog af. In deze Terra Westerwolda natuurlijk ook nog de vaste rubrieken, zoals ‘Siste Viator’, deze keer een tot nadenken stemmende column, geschreven door Tjarko van Dijk met als titel: Omzien. En ook Sanne Meijer was weer onderweg. Nu ontdekte ze het Bisschopskerkhof van Jipsinghuizen.

_______________________________

Lidmaatschap
Leden van de Historische Vereniging Westerwolde ontvangen het blad automatisch; de kosten voor het lidmaatschap bedragen slechts € 25,00 per jaar. Ook lid-abonnee worden? Klik dan hier.
Het blad is voor € 4,95 ook te koop bij diverse winkels in de regio (de verkoopadressen treft u hier aan). Het verschijnt drie keer per jaar. Het volgende (voorjaars)nummer komt in maart 2019 uit.

Reacties
Voor reacties en/of ideeën voor artikelen kunt u contact opnemen met Hans ter Heijden, telefoon: 0599 313 811 / 06 51 05 65 65; e-mail: taalschuur@hetnet.nl

Het wonder van Stiens: de wedergeboorte van een orgeltje

 Intarsia met orgeltje

Op de zolder van Pakhûs SOLO aan de Smelbrêge in Stiens voltrok zich afgelopen weekend een wonder. Pakweg 40 mensen waren er getuige van. Ik was een van de gelukkigen. 

Winold van der Putten
Op een intarsia, een afbeelding van inlegwerk in hout uit de vijftiende eeuw, staat een orgeltje. Je kijkt ernaar en denkt: mooi, maar hoe zou het geklonken hebben? Helaas blijkt het orgeltje niet meer te bestaan, dus wat doe je dan? Welnu, dan maak je het gewoon opnieuw! Winold van der Putten, orgelbouwer uit Winschoten, die jaarlijks mijn nog geen 50 jaar oude Verschuerenorgel stemt, is een specialist op dit gebied en hakte al vaker met dat bijltje. Samen met orgelbouwer Ingrid Noack-Kirschner, adviseur Jankees Braaksma en restauratoren Iskander Breebaart en Bianca de Góes (die het fraaie inlegwerk voor hun rekening namen) klaarde hij de klus.

Stinze Stiens

Het 'wonder' van Stiens

Dit alles werd mogelijk gemaakt door Stinze Stiens en daarom voltrok het wonder zich daar op die zolder in dit Friese dorp. Organiste Catalina Vicens bracht de intarsia tot leven, gaf het orgeltje een stem en speelde de sterren van de Stiense hemel. Zij krijgt het instrument in bruikleen en zal er - waar dan ook - menig concert op geven. Al dan niet samen met blokfluitist Jankees Braaksma, zoals afgelopen weekend bij een aantal werken.

Het geluk straalde van de gezichten van alle betrokkenen bij dit wonderschone project én het bevoorrechte publiek daar op dat zoldertje in Stiens.

NRC Handelsblad wijdde een uitgebreid artikel aan dit project. Zie: Echte namaak: een orgeltje met een verhaal

Afbeelding linksboven: Antonio Barili (1453-1516), intarsia (inlegwerk van hout) met orgel en figuur, ca. 1483-1485. Coll. Collegiatakerk, San Quirico d'Orcia. Foto: Scala, Florence.

Het klavier met rondom prachtig inlegwerk

Een piepklein stukje uit het concert. Organiste Catalina

Vicens speelt samen met blokfluitist Jankees Braaksma.

Ingrid Noack bedient de balgen.

Fantastisch Geelvinck Fortepiano Festival

Afgelopen week in Zutphen enkele fantastische concerten bijgewoond in het Geelvinck Muziek Museum, gevestigd in het fraaie patriciërshuis 'De Wildeman' aan de Zaadmarkt (waar eerder Museum Henriëtte Polak was gevestigd). Ze werden gegeven in het kader van het Geelvinck Fortepiano Festival 2018.

Aurelia Visovan

Aurelia Visovan
Tijdens het lunchconcert op 22 augustus speelde de Roemeense Aurelia Visovan louter werken van Frédéric Chopin (1810-1849): de polonaises opus 71, no. 3 in f klein en opus 53, in A flat major ('Heroic'), pianosonate no. 3 in b klein en mazurka opus 24. De werken werden uitgevoerd op een door Edwin Beunk gerestaureerde Pleyelvleugel uit 1842. In de intieme concertzaal van het Geelvinck Muziek Museum speelde Aurelia de sterren van de hemel!

Dennis James en Michael Tsalka worden door Jurn Buisman
van de Geelvinck Muziek Musea bedankt. 

Dennis James en Michael Tsalka
's Avonds was er een concert door Duo Musica Curiosa: Dennis James (glasharmonica) en Michael Tsalka (forte- en tafelpiano). Met zijn bepaald niet overbodige toelichting op de onbekende glasharmonica, gelardeerd met de nodige anekdotes, wist de Amerikaan Dennis James er samen met de begenadigde Israëlische/Nederlandse fortepianist Michael Tsalka een muzikale happening van te maken, waarbij lachsalvo's werden afgewisseld door ontroering. Want die kan de glasharmonica met z'n melancholieke, haast mystieke klank teweeg brengen. Ze vertolkten werken uit de Barok, Klassieke periode en Romantiek, maar ook van de hedendaagse componisten Gabriele Toia, Leonardo Coral en Aspasia Nasopoulou. En ook die klinken op oude instrumenten verrassend mooi. Kortom, het was een rijke, muzikale dag in het prachtige Zutphen!

'I play the organ for my stomach and
I play the harmonica for my heart'

In de pauze gaf Dennis James een 

demonstratie op de glasharmonica.

Voor informatie over Geelvinck Muziek Musea (en het Beethoven Festival Zutphen komend weekend!) zie www.geelvinck.nl

Hier speelt Dennis James het Adagio voor glasharmonica, K 356 van

Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) tijdens een concert 

in de Zilkha Hall in Houston, Texas:

De nieuwe gemeente Westerwolde

Een korte documentaire over de herindeling van de gemeenten Bellingwedde en Vlagtwedde tot de nieuwe gemeente Westerwolde. Deze werd op 1 januari 2018 een feit.

Ook over de andere Groninger gemeenten die zijn heringedeeld (of dat nog gaan doen) zijn er afleveringen te zien. Klik daarvoor hier.