Voorjaarsnummer Terra Westerwolda verschenen

Kiewiets Wedder Wielerronde

Het nieuwe nummer van Terra Westerwolda is van de persen gerold. De leden van de Historische Vereniging Westerwolde ontvangen het een dezer dagen per post. Binnenkort is het ook weer te koop bij verschillende winkels in de regio en bij boekhandels Nieborg in Winschoten en Godert Walter in Groningen.

De ‘wielerhistorie’ van Heiko Kiewiet

Tijden veranderen. Iemand die dat aan den lijve ondervond, is Heiko Kiewiet uit Wedde, die in dit nummer vertelt over zijn leven en werk. Eerst zat hij in de autohandel, inmiddels is hij alweer jarenlang het gezicht van Tweewielers Kiewiet. Geert Schreuder liet zich inspireren door de wieleravonden die Kiewiet organiseerde en maakte een prachtig schilderij bij het interview van Hans ter Heijden met Heiko Kiewiet. Het siert ook de cover.

Johan Hemkes

De genealogie komt ook aan bod in deze editie: Jurriane Rendering legt het verleden van haar voorouders stukje bij beetje bloot. Rienhart Wolf belicht namens de Historische Kring Ter Apel leven en werk van beeldend kunstenaar Johan Hemkes.   

Straatnamen in Ter Apel

Zowel in zijn column als in zijn artikel over straatnamen legt Erik Wubs verbanden tussen verleden en heden in Ter Apel en Sanne Meijer fietst langs beelden die getuigen van rooms-katholieke invloeden in Laudermarke. Obby Veenstra schrijft over de tijd dat roken nog gewoon was en illustreert dit met prachtig fotomateriaal.

Alderik Visser laat zien dat het zeker andere tijden waren toen Westerwolde in 1791 op de kaart werd gezet en Hans ter Heijden sluit zijn serie over literatuur af met een oproep voor meer - vooral Groningstalige - literatuur. Kom op, schrijvers en dichters!

Beek in Beeld

In deze editie ook aandacht voor de kunstexpositie Beek in Beeld 2.0 die komende zomer wordt gehouden. In de 25 jaar na de eerste editie heeft het Westerwoldse landschap - vooral rond de beken - een metamorfose ondergaan. En dat was niet de eerste keer. Hans ter Heijden blikt samen met Melle Wachtmeester, oud-journalist en voormalig wethouder van de gemeente Bellingwedde, terug. 

'En aan je voeten gaat het water': Poetry in concert

Ook wordt - in het kader van Beek in Beeld 2.0 - de literair-muzikale happening 'En aan je voeten gaat het water' op zondag 7 juli a.s. aangekondigd. Dan zijn er in het Theater van de Natuur in Sellingen 's morgens performances door leerlingen van RSG Ter Apel en Ubbo Emmius Stadskanaal en dragen o.a. Jean Pierre Rawie en K. Schippers voor uit eigen werk. 's Middags zijn er bij Artphy in Wessinghuizen optredens van zangeres Marlene Bakker, zanger-gitarist Mark Schimmel en de dichters Fieke Gosselaar, Willem Jan van Wijk, Tonnus Oosterhoff en Lilian Zielstra.

'Het is alsof de natuur wacht op het werk van onze handen om geheel
compleet te zijn.'  Dom. Hans van der Laan. Foto: Herman Janssen.

Try-out 'Leerling & Meester' in Opwaarts!

Een try-out in een volle kerk met een enthousiast publiek.

Foto: Jans Velthuis / Westerwolde Actueel

 

Op zondagmiddag 23 oktober vond de try-out van 'Leerling & Meester' plaats. In een bomvol kerkje Opwaarts! in Sellingerbeetse bedankte het publiek ons met een staande ovatie. Om stil van te worden...

 

Voor een impressie zie de overige foto's van Jans Velthuis op de website van Westerwolde Actueel

Mark en ik (achter het kofferharmonium)

voor de RSG Ter Apel, waar het allemaal begon...
 Foto: Herman Janssen

Programma

      Iedere taal is schoon voor wie luisteren kan. Want in elke taal zingt de gedachte van een
      volk en de ziel van een mens, en die muziek is universeel.
                                                                           Johan Daisne, Vlaams schrijver (1912-1978)
     
      Mark Schimmel: gitaar en zang
      Hans ter Heijden: voordracht (en kofferharmonium)
 

-          Bach Boys (gitaar en harmonium): Bourrée in E Minor, J.S. Bach

-          Introductie

-         Schrijvenderwijs, gedicht: Guillaume van der Graft, muziek: Kees Wennekendonk / Mark Schimmel 

-          Daar zijn geen woorden voor, tekst: Hans

-          Muziek is voor iedereen , tekst en muziek: Mark

-          Poëzie is geen kinderspel, tekst: Hans

-          Ver bie mie vandoan, tekst en muziek: Mark

-          Inburgeren in Groningen, tekst: Loes Runge / Hans

-          Ik beloofde miezulf, tekst en muziek: Mark

-          Tussen de rails, tekst: Hans

Pauze

 

-          Bach Boys (gitaar en harmonium): Wir setzen uns mit Tränen nieder, J.S. Bach

-          Stip in Groningen, gedichten: Kees Stip en P.N. van Eyk (De tuinman en de dood)

-          De dood en de tuinman, tekst Kees Stip, muziek: Mark Schimmel

-          Mobiel internet, tekst: Hans, gedicht: Jan Hanlo (Oote) 

-          Ik was in mijn hoofken om kruud gegaan, gedicht: Suster Bertken

-          Hersenschimmen, tekst Hans, gedicht: Jan Arends

-          Mijn beste vriendin, tekst en muziek: Mark

-          Jazzmuziek, tekst en muziek: Mark

-          Jazz, tekst: Hans

-          De zondaar, tekst en muziek: Kees Stip

 

oooOOOooo

 

Mark en ik als de 'Bach Boys' tijdens een Open Podium
van de RSG Ter Apel in 2008.

Stilte en gebed in Abdij Koningsoord

De afgelopen vier dagen verbleef ik bij de zusters Trapistinnen in Abdij Koningsoord in Oosterbeek.

Zes jaar geleden werden de Trapistinnen door geplande nieuwbouw verdreven uit het Brabantse Berkel-Enschot. Zij wilden met hun klooster niet ingesloten worden door een Vinexlocatie, maar volgens de regels van de Cisterciënzers op een rustige, afgelegen plek in alle stilte bidden en werken. De locatie van de voormalige Johannahoeve was hiervoor geschikt. In nauw overleg met GSG-architecten werd hier een geheel nieuw klooster gecreëerd, geïnspireerd op de traditionele hoeve-architectuur en de typische kloostertradities. Delen van de voormalige hoeve zijn als element in het complex opgenomen.

Abdij Koningsoord

De Wandelmaat

Voor alweer de vijfde keer liep ik mee met De Wandelmaat, een organisatie die voor kleine groepen kloosterwandelingen organiseert, waarbij je in de gelegenheid wordt gesteld ook het kloosterleven mee te beleven. Het is iedere keer weer een bijzondere ervaring. Ondanks mijn niet malse kritiek op het instituut katholieke kerk, blijf ik
gefascineerd door de mystiek en spiritualiteit binnen de kloostermuren.
Als vrijzinnig hervormd gedoopte 'ietsist' woonde ik ook nu meer als toeschouwer dan als deelnemer de 'getijden' bij. Ik was onder de indruk van de toewijding en devotie van de kloosterzusters. Aan rituelen als de eucharistieviering en zegeningen deed ik niet mee; ik bleef dan op de 'publieke tribune' zitten. Ik vind het bizar dat bepaalde handelingen anno 2015 alleen door mannelijke geestelijken mogen worden verricht. Beschouw het als een vorm van stil verzet.

Getijdeviering in de kerk van Abdij Koningsoord (foto: 'Godgewijd leven')



Ida Gerhardt en Marie van der Zeyde

Heerst binnen de stilte, buiten de kloostermuren is deze betrekkelijk. Tijdens de wandelingen door het fraaie, licht glooiende landschap van de Veluwezoom was altijd wel verkeersgedruis te horen. Niet zo gek, de spoorlijn Arnhem-Utrecht is dichtbij, net als de N224 en niet te vergeten de A50. Wat dat betreft had de orde toch beter voor Oost-Groningen kunnen kiezen... De architectuur van de abdij is echter prachtig en de inrichting van de grote, maar sobere kerk, met ontwerpen van de Italiaanse kunstenaar Marcello Aitiani, van een grote schoonheid. Hier vinden zeven keer per etmaal (te beginnen om 04.30 uur!) de getijden plaats. In veertien dagen zingen de zusters steeds alle 150 psalmen, in de mooie vertaling van Ida Gerhardt en Marie van der Zeyde. Vooral Benedictijner en Cisterciënzer kloosterlingen hebben ze getoonzet. "Het verveelt nooit", vertrouwde zuster Margareth ons toe. Mij werd het soms wat teveel.

 

Glooiend landschap

Zoekers
Aan zo'n kloosterwandeling nemen doorgaans vogels van diverse pluimage deel. Al dan niet praktiserende katholieken, protestanten, ietsisten, agnosten. Dikwijls zoekers naar de zin van hun bestaan, of gewoon naar rust en stilte in deze snelle tijd. Maar net als ik misschien ook wel nieuwsgierig naar antwoorden op vragen als: Waarom gaat iemand in hemelsnaam het klooster in? Wat bezielt mensen om zich vrijwillig aan strenge regels te onderwerpen? Hoe geven kloosterlingen vorm aan hun twijfels, verlangens, passie, geloof, daadkracht? Is zeven keer daags zingend bidden een antwoord? Ook als de wereld in brand staat? Of juist dan?

Op pad met De Wandelmaat

Mysterie

Voor mij blijft het kloosterleven een mysterie. En dat is misschien maar goed ook.
Ik heb deze dagen verder vooral ervaren als een boeiende, afwisselende en inspirerende cultuurreis, waarin kunstvormen als muziek, literatuur, beeldende kunst, architectuur en film (we zagen de aangrijpende film 'Des hommes et des dieux') een belangrijke rol speelden.
Ontmoeten, stilte, onthaasten en verwondering zijn de kernwoorden van deze kloosterwandelingen. In meer of mindere mate ervaar je ze. In het klooster, of daarbuiten in de natuur.

Verwondering

Jeroen Brouwers

Jeroen Brouwers, met de magistrale roman 'Het hout' winnaar van de ECI Literatuurprijs 2015, schreef ooit in 'Bezonken rood': 'Niets bestaat dat niet iets anders aanraakt'. Zo is het.



Zusters van Koningsoord: 'Stilte en gebed vormen het hart van ons bestaan'.



Ida Gerhardt (1905-1997) was behalve vertaalster van de psalmen, ook dichteres. Lees en beluister hier (gezongen door Trijntje Oosterhuis) haar gedicht 'De gestorvene'.

Lees op de site van DBNL wat neerlandicus Wam de Moor in 'Tsjip' schreef over de psalmen:

'Poëzie die nooit hoeft te vervelen'.

Varsågod!

Oud-leerling Freija Kruit vroeg mij een jaar geleden, toen ik in verband met mijn pensionering afscheid nam van klas vwo-5 van de RSG Ter Apel, of ik haar bij haar diplomering toe wilde spreken. Natuurlijk wilde ik dat. Afgelopen donderdag was het zover. Er is een filmpje van gemaakt:

Voor het eerst van mijn leven probeerde ik een ollekebolleke te schrijven:

        Ollekebolleke voor Freija

        Dichteres Freija Kruit

        serveert je versregels,                      
        straks ook nog Zweedse, met
        knäckebröd. Varsågod!      
              
        Vlieg maar uit, leer maar door,
        Buiskoolwegcoryfee.
        Verken je grenzen en
        schrijf, schrijf, schrijf. Ja, dat moet.

        Hans ter Heijden

         Ter Apel, 2 juli 2015

         Varsågod [wâr-sjo-ĝoed]: alstublieft

V6 awards
De leerlingen reikten als eerbetoon aan de docenten van wie zij les kregen V6 awards uit. Vol trots nam ik de Koning van het voordragen award in ontvangst. Erg mooi dat jongeren in jachtige tijden van multitasken, twitter en smartphones het voordragen van een gedicht nog op waarde weten te schatten!
Ook van de uitreiking van de awards is een filmpje.

De lach van een kind
Freija schreef in 2013 op mijn verzoek een gedicht voor de 5 meiviering in het Bevrijdingsbos in Noorddijk. Zie hier het verslag op de site van ckv (creatief schrijven).

De Kees Stip Cultuurfabriek?

De voormalige melkfabriek in Laude (foto: Herman Janssen)

 

In mijn boekje Ter Apel zien en dan sterven over de Groninger jaren van dichter Kees Stip, pleitte ik er al voor: maak van de oude melkfabriek in Laude een cultuurfabriek. En wat mij betreft dan de Kees Stip Cultuurfabriek.

Nu komt de 'Stichting Expeditie Westerwolde' met dat briljante idee. Mijn zegen hebben ze. En als het lukt, vergeef ik ze die rare move om als Westerwoldse stichting in het Oldambt onder die vlag een brasserie te beginnen. Een keer vreemdgaan zie ik dan graag door de vingers.

 

Doop van wandelverhaal over Kees Stip in kerkje Opwaarts!

Het was zondag 8 maart een stralende dag, toen ik in kerkje Opwaarts! in Sellingerbeetse mijn boreling - Ter Apel zien en dan sterven - ten doop hield. Kees Stips sonnet De dood en de tuinman werd gezongen, het hemelse adagio, ma non tanto uit het dubbelconcert voor viool van J.S. Bach werd ingetogen vertolkt op gitaar en klarinet en tenslotte klonk ootmoedig in Kees’ naam zijn lied De zondaar.



Kerkje vol
Het kerkje zat vol met familie, vrienden, oud-collega's, de burgemeester, de wethouder van cultuur, uitgevers en vooral mensen die op enigerlei wijze meewerkten aan deze uitgave. Het eerste exemplaar reikte ik niet uit aan een 'bobo', maar aan een oud-leerlinge die ik in klas 4 en 5 van het vwo op de RSG Ter Apel Nederlands gaf: Freija Kruit, nu examenkandidaat en een veelbelovend dichttalent.

Geen dag zonder Bach
De muzikale entra'ctes werden verzorgd door mijn oud-leerling Mark Schimmel (zang en gitaar) en Patrieck Bonnet (klarinet). Beiden zijn bijna afgestudeerd aan het ArtEZ Conservatorium in Zwolle.
Mark zong, net als in 2013 tijdens het Kees Stipfestival, het door hem getoonzette sonnet van Kees Stip De dood en de tuinman. Samen speelden ze een eigen interpretatie van het langzame deel uit het dubbelconcert van Bach, dat Kees Stip in Laudermarke vaak op zijn viool speelde, samen met Marian Boucher (viool) en Rebecca van Wijk, die op piano de orkestpartij voor haar rekening nam. Stip was verzot op de muziek van Bach.
 

Vloeken in de kerk
Kees Stip moest niets van de kerk hebben. Een boekje over Stip ten doop houden in een (voormalig) godshuis is dus eigenlijk vloeken in de kerk. Over het geloof schreef hij: Zwart is wit / koud is warm / God is liefde. Juist vanwege zijn kritiek op religie koos ik voor een kerkje. Niet om hem postuum te bekeren, maar omdat hij zelf ook van tegendraadse acties hield.

De zondaar

"Zijn wij niet allen zondaars?", zal hier ongetwijfeld vaak van de kansel hebben geklonken. Deze retorische vraag stellen, is hem beantwoorden. En daarom zongen we schuldbewust als slotlied De zondaar, dat ook vaak door Joop Visser werd gezongen (tekst én muziek: Kees Stip). Het staat ook op Vissers cd MMCD. Nu met Stip! Stip roept hierop zelf de tekst van het laatste vers: "In het vuur, in het vuur, zult gij branden uur na uur!". Waarna weer het refrein: "Maar niet op zon- en feestdagen". Stips rol - van de 'dominee' - heb ik op deze zondag zelf gespeeld.

 Dominee ik ben een zondaar

ach ik heb zoveel kwaad gedaan.

Maar toch ben ik elke zondag

trouw bij u ter kerk gegaan.

 

(fragment uit 'De zondaar' van Kees Stip)
 

 Dichter Willem Jan van Wijk schenkt mij bij binnenkomst

twee van zijn bundels: 'Of er nooit iets verschoof' en 'In karmijn'.

 

De 'ouderling van dienst' begroet de 'kerkgangers'.





Loes Runge heet iedereen welkom.

 

 uitgever Dick Ronner

 

een volle kerk

 

 toelichting op het boekje

 

Mark Schimmel (links) en Patrieck Bonnet

spelen en zingen de sterren van de Westerwoldse hemel.

 

 Adriaan Nette, de  Amsterdamse kunstenaar die het

Theater van de Natuur creëerde.

 

 Oud-leerlinge Freija Kruit toont trots het eerste

exemplaar dat ze kreeg uitgereikt

 

en leest de opdracht - in de vorm van een haiku - voor:

 

aanstormend talent

Freija, doe maar, dicht maar door

wie schrijft, blijft altijd

 

Hier een filmpje over de uitreiking van het eerste exemplaar.

 

 

 

Henk Verweerd van Uitgeverij Liverse in Dordrecht,

die het nagelaten werk van Stip aan het uitgeven is

(VerzamelStip deel 1 en 2 zijn inmiddels verschenen).

 

 Dank aan de commentatoren van mijn typoscript: Adriaan Nette,

 

 Henk Dekker (en dichteres Patty Scholten,

maar die moest signeren op de Stripdagen in Gorinchem). 

 

 En natuurlijk veel dank aan Herman Janssen,

mijn 'hoffotograaf', die o.a. de fraaie foto van de dichterstrap

voor de voorzijde van de uitgave maakte.

 

 

Er gaan heel wat boekjes over het offerblok.

 

 Dankzij de muziek van Mark en Patrieck en de poëzie van
Kees Stip, wordt kerkje Opwaarts! tijdens de borrel een
sfeervol literair café: Jazz & Poetry!



Foto's: Hans Boerkamp 

 

   Hans ter Heijden 

Ter Apel zien en dan sterven 

Wandelverhaal over de Groninger

jaren van dichter Kees Stip
Uitgeverij Vliedorp, Houwerzijl



 

      Wandelroute (ca. 20 km):

A Harpelsluis B Boerderij Kees Stip

 

De boekenlegger is tevens een kaartje waarop de route

staat aangegeven die ik in het boekje loop.

Routebeschrijvingen (ook van een kortere rondwandeling)

staan op de homepage van dit weblog.



Dagblad van het Noorden, 9 maart 2015

 

Ook RTV Noord wandelde met me op. Nou ja, een stukje.