Cultuurhistorisch tijdschrift Terra Westerwolda

Tabeh Sobat: Brieven uit Indië voor Ypkje in Ter Apel

Het voorjaarsnummer van het cultuurhistorische tijdschrift Terra Westerwolda is onlangs weer van de persen gerold. Het is voor € 4,95 nog te koop bij diverse (boek)winkels in Westerwolde en de Kanaalstreek, Bruna Nieborg in Winschoten en boekhandel Godert Walter in Groningen. Het zomernummer verschijnt in de loop van juli. 

De cover van Terra Westerwolda met daarop een van de schilderijen
van Gerrie Wachtmeester: Vertrek uit Mariëndal, mei 1947.

Gerrie Wachtmeester.
Foto: Susanne Wachtmeester.

Tabeh Sobat

‘Tabeh Sobat’ (vaarwel vriend) is de titel van een project van de broers Melle en Gerrie Wachtmeester m.b.t. de ruim 360 brieven die hun vader Aaldert Wachtmeester (1922-2007) als oorlogsvrijwilliger tussen 1945 en 1948 vanuit Indië naar zijn vrouw Ypkje Wachtmeester-Vleer in Ter Apel stuurde. Journalist Melle Wachtmeester uit Wedde stelde een bundel met brieven en foto’s samen en schreef er een voor- en nawoord bij. De Groninger kunstschilder Gerrie Wachtmeester gebruikte de foto’s als uitgangspunt voor twaalf indringende schilderijen van 80 x 120 cm. Hans ter Heijden las het boek, bekeek de schilderijen en sprak met de broers. Zijn relaas staat in deze editie. In de bibliotheek van Ter Apel is van 31 maart tot 30 april a.s. een expositie over Tabeh Sobat (i.v.m. coronacrisis tot nader order uitgesteld).

75 jaar bevrijding

Het is 75 jaar geleden dat Nederland werd bevrijd. Anastasia van der Werff-Podgórski schrijft in dit kader over de Polen die een rol speelden bij de bevrijding van Westerwolde en Arne Jansen verwijst de bewering dat ‘heel Wedde in de oorlog fout was’ naar het rijk der fabelen.

Mr. Dr. Gerrit Overdiep. Foto: Frank
Straatemeier, Groninger Archieven (2290_7153)

Reconstructie Vesting Bourtange

Roelof Pinxterhuis, voorzitter van de Stichting Vesting Bourtange, belicht in dit nummer de belangrijke rol die Gerrit Overdiep bij de reconstructie van de Vesting Bourtange speelde, Sandra de Regt schrijft over het essenlandschap bij Veele en samen met Erik Wubs gaat ze in op de geschiedenis van de kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel.

Aaltjes Stee

Obby Veenstra vertelt wat een megaklus het was om de gehele collectie van MOW Westerwolde in kaart te brengen, terwijl Hanne Wilzing in het artikel ‘Aaltje is opgedoken’ het portret van vier generaties kinderen in Smeerling onder de loep neemt.

Verder in dit nummer de vaste rubrieken Nieuws van de Historische Vereniging Westerwolde en Historische Actualiteiten en columns van Tjarko van Dijk en Sanne Meijer.

Huidige toegangsbrug naar de Westeresch bij Veele. Foto: Sandra de Regt.

Voorstelling 'Op de schouders van je ouders'

Freek Lagerweij zingt liedjes van Henk Lagerweij en Zwanet Battjes

Op zondagmiddag 5 april a.s. treedt Freek Lagerweij om 15.00 uur met het programma ‘Op de schouders van je ouders’ op in Hotel Boschhuis in Ter Apel. 

In verband met coronacrisis i.s deze voorstelling niet doorgegaan, maar vooralsnog verplaatst naar zondag 27 september; een extra voorstelling vindt zo mogelijk op zondag 4 oktober plaats. Nader informatie volgt. 

VOORSTELLINGEN VAN 27 SEPTEMBER EN 4 OKTOBER  I.V.M. CORONA AFGELAST. ZO MOGELIJK WORDEN ZE IN 2021 GEHOUDEN. NADERE INFORMATIE VOLGT.

Uiteindelijk zijn op de zondagen 26 september en 3 oktober 2021 steeds twee uitverkochte voorstellingen gehouden. In alle gevallen was er een staande ovatie!

Freek Lagerweij (foto: Karin van Mensvoort)

In de herfst van vorig jaar bracht hij dit voor het eerst op de planken in een bomvolle Sociëteit de Harmonie in Groningen. Het publiek was laaiend enthousiast. Freek Lagerweij brengt een programma met liedjes over diverse maatschappelijke thema's en vooral Groningen / Westerwolde. Een deel van deze liedjes dateert al uit de jaren zeventig van de vorige eeuw en is geschreven door zijn ouders Henk Lagerweij en Zwanet Battjes.

Cabaret
Henk Lagerweij maakte in de jaren zeventig en tachtig in Stad en Ommeland furore als cabaretier / liedjeszanger en verwierf via de NCRV en VARA ook landelijke bekendheid (o.a. met het lied ‘De Waddenzee’). Zijn vrouw Zwanet Battjes schreef eveneens menige tekst en trad ook wel samen met hem op. Bovendien waren beiden jarenlang docent Nederlands op de RSG Ter Apel. Oud-RSG-docenten Tjeerd Bosklopper en Hans ter Heijden, die de voorstelling in Groningen bijwoonden, halen Freek nu naar het Boschhuis in Ter Apel, waar Henk Lagerweij ooit met veel succes optrad voor ’t Nut (Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen).

Henk Lagerweij (1934-2017) tijdens een nieuwjaarsconference in de Stadsschouwburg
in Groningen (jaren zeventig).  Persfotobureau D. van der Veen/DvhN/GA

Actueel
Freek Lagerweij dook voor dit programma in het archief en was verrast. Hij trof liedjes aan over onderwerpen en thema's die misschien wel actueler zijn dan ooit, zoals over de kwetsbaarheid van het Groninger land en onze natuur versus economische ambities. In ‘Op de schouders van je ouders’ begeleidt Freek zichzelf op piano en wordt daarbij ondersteund door Monique Bruin (viool), Marlies de Jager (fluit), Anne Vos- van Dijk (cello), René Veenstra (gitaar), Sanne Kuyt (slagwerk) en Marco Braam (bas).

Kaartverkoop
Kaarten voor deze bijzondere voorstelling kosten € 7,50 per persoon (inclusief een consumptie). Ze zijn te bestellen door het bedrag over te maken op bankrekeningnummer NL80 ABNA 057 31 16 830 t.n.v. T. Bosklopper in Ter Apel (telefoon: 0599 582 580). De kaarten liggen dan op 5 april klaar bij de kassa. Voor algemene informatie kan contact worden opgenomen met Hans ter Heijden (06 51 05 65 65 of: ter.heijden.hans@gmail.com).

KAARTEN UITVERKOCHT! 
Alleen al op basis van de vooraankondiging waren de kaarten binnen een week uitverkocht. Een tweede voorstelling in Ter Apel wordt overwogen. Heb je interesse? Meld je dan per e-mail aan bij Tjeerd Bosklopper: bosklopper@outlook.com . Je krijgt dan bericht als er een extra voorstelling komt.

_________________________

Lees hier In Memoriam Henk Lagerweij

Winternummer Terra Westerwolda verschenen

Restauratie rijksmonumentale bouwval
Expeditie Hutplak

De leden van de Historische Vereniging Westerwolde hebben het nieuwe nummer van het cultuurhistorische tijdschrift Terra Westerwolda inmiddels per post ontvangen. Voor € 4,95  is het ook weer te koop bij diverse (boek)winkels in Westerwolde en de Kanaalstreek, Bruna Nieborg in Winschoten en boekhandel Godert Walter in Groningen.

Cover van het tijdschrift met impressie van kunstschilder Geert Schreuder:
Klompenmaker Jan Wakker zaagt hout om nieuwe klompen van te maken.

Expeditie Hutplak

In dit nummer een interview van Hans ter Heijden met Dinie Wakker en Bert Arends over de restauratie van een bouwval aan Hutplak 3 - nu Oosterholtsweg - in Onstwedde. Dat het boerderijtje voordat het tot verval kwam ook nog bewoond werd door voorouders van Dinie, maakt het natuurlijk heel bijzonder. Ondanks de deplorabele staat waarin het verkeerde, kreeg het pand in 2000 de status van rijksmonument.

'Arbeidswoning van het krimpjestype met dwarsdeel' anno 2019. Foto André Dümmer.

Oud-docent geschiedenis Jan Groen

Redacteur Erik Wubs schreef een column over het cultuurbeleid van de gemeente Westerwolde en interviewde zijn oud-docent geschiedenis Jan Groen, die 42 jaar lang lesgaf op de RSG Ter Apel. 100 jaar vrouwenkiesrecht in Westerwolde staat centraal in de rubriek Sanne Meijer Onderweg.

Joods leven in het grensgebied

Synagoge Groningen.
Foto: Geert Volders.

Berend Jan Harding ging op zoek naar de oorsprong van een schilderij van een romantisch landschap uit 1847 en kwam in Westerwolde terecht; in de rubriek Sprekend Object schrijft Obby Veenstra over tastbare herinneringen, onder meer van porselein en hout. 
Juliane Irma Mihan en Geert Volders vertellen over het project ‘Joods leven in het grensgebied’, het onderzoek naar verbindingen tussen Joodse gemeenschappen.

Mensenoffers in het moeras?

200 jaar leden werd een houten weg, dwars door het veen van Valthe naar Ter Haar ontdekt. Destijds gaf dat aanleiding tot de wildste speculaties. Voor de meest gruwelijke lijkt voorlopig het meeste bewijs, ontdekte Alderik Visser. Over de postkoets in Ter Apel een artikel van Jakob Been, terwijl Tjarko van Dijk met Gerhard Oterdoom en Willem Dinkla terugblikt op het bombardement van 25 juli 1943 op Bellingwolde.

Verder in dit nummer de vaste rubrieken Nieuws van de Historische Vereniging Westerwolde en Historische Actualiteiten.

Informatie
Voor nadere informatie zie de website van de Historische Vereniging Westerwolde.

Film: De smaak van water

De smaak van water (1982) is een film van Orlow Seunke, gebaseerd op de roman De bezoeker van de vorige week overleden Hongaarse schrijver György Konrád. De film werd onder andere bekroond met een Gouden Leeuw voor het beste debuut op het Filmfestival van Venetië en de Unicef Persprijs. Met o.a. Gerard Thoolen, Dorijn Curvers, Joop Admiraal, Olga Zuiderhoek en Hans van Tongeren.

Bekijk de film hier

VPRO CINEMA over DE SMAAK VAN WATER:

Indringende eersteling van Orlow Seunke; werd in 1982 in Venetië bekroond met een Gouden Leeuw voor het Beste Speelfilmdebuut. Het vaderlandse filmjournaille deed er nog een schepje bovenop met de Prijs van de Nederlandse Filmkritiek tijdens de tweede editie van de Nederlandse Filmdagen in Utrecht. 

Thoolen is de ambtenaar die verbeeldt waar de hulpverlening ophoudt en de persoonlijke betrokkenheid begint als hij een verwilderd meisje aantreft in de kast van haar overleden ouders. Een evergreen in het opleidingstraject van sociale hulpverleners.

György Konrád (1933 - 2019): Zelfs in zwartste tijden trouw aan Hongarije

György Konrád

Nauwgezet en wanhopig
Met mij zaten in 1989 velen aan de buis gekluisterd als er weer een aflevering van de vierdelige VPRO-serie 'Nauwgezet en wanhopig' werd uitgezonden. Wim Kayzer bracht aan de hand van de levensloop van vier schrijvers en denkers de menselijke geschiedenis van de twintigste eeuw in beeld. Hij interviewde Gabriel Garcia Marquez, Jorge Semprún, George Steiner en György Konrád. Vooral Konrád maakte een diepe indruk op mij. Dat gold overigens ook voor zijn boeken, die ik daarna ben gaan lezen.

Langzame opmerkingen
Romans als De bezoeker en Tuinfeest, maar ook Langzame opmerkingen in een snelle tijd, een

Van Gennep Amsterdam 1990

bundeling teksten die hij in 1989 voor NRC Handelsblad en De Morgen schreef. Deze vormen een doorlopend commentaar op de omwenteling die zijn land - Hongarije - doormaakte. Op de achterflap lees ik: "Konrád heeft Hongarije nooit willen verlaten, zelfs in de zwartste tijden niet. En wat de opeenvolgende machthebbers ook van hem verlangden, hij bleef wie hij was: integer en individualistisch." Ik voeg eraan toe: én tot het laatst toe zeer kritisch, ook richting Viktor Orbán, de huidige premier, die hij onder meer antisemitisme verweet.

Toen ik in 2011 met dit weblog begon, besloot ik de prachtige titel van deze bundel er boven te zetten. Omdat ik ook de tijd wilde nemen om de haastige wereld om mij heen te becommentariëren, maar vooral als eerbetoon aan deze grote schrijver. Dat is het nu des te meer.

Fragmenten uit een interview (2017) met György 
Konrád over de Tweede Wereldoorlog.

Afgelopen vrijdag overleed György Konrád in zijn woonplaats Budapest. Lees hier een In Memoriam in Trouw. In dezelfde krant schreef Stevo Akkerman een mooie column over Konrád.

Van de schoonheid en de troost
Behalve in 'Nauwgezet en wanhopig', werd Konrád ook door Wim Kayzer geïnterviewd in 'Van de schoonheid en de troost' (VPRO, 2000). Ook een fascinerende tv-serie (van 27 delen), waarin schrijvers, filosofen, wetenschappers, beeldende kunstenaars en musici zich bogen over de vraag: "Vertel me wat dit leven de moeite waard maakt". Met naast Konrád o.a. Rutger Kopland, Karel Appel en Yehudi Menuhin.

(De portretfoto van Konrád staat op de achterflap van de bundel Langzame opmerkingen in een snelle tijd.)

Ton Lemaire: 'Mijn wandelboek loopt uit op een cultuurkritiek'

De Nederlandse antropoloog en filosoof Ton Lemaire (1941) ontvluchtte de lawaaierige consumptiemaatschappij in Nederland en woont al jaren in een afgelegen boerderij op het platteland van Frankrijk. Hij schrijft, wandelt en voorziet zoveel mogelijk in zijn eigen levensbehoeften.

Naar aanleiding van de verschijning van zijn nieuwe boek Met lichte tred. De wereld van de wandelaar interviewde Leonie Breebaart hem voor het dagblad Trouw.


'Loskomen van de obsessie met markt, geld en consumptie. Mijn wandelboek loopt uit op een cultuurkritiek.'

Trouw, 7 september 2019. Lees het interview hier.

Ton Lemaire: Met lichte tred. De wereld van de wandelaar

Uitgeverij Ambo Anthos. 249 blz. € 22,99

Lees hier meer over Ton Lemaire (met aan het eind een boeiend gefilmd portret van een nog vrij jonge Lemaire in Frankrijk).

Onder dieren
Voordat hij als 'ecologische vluchteling' op het platteland van Frankrijk ging wonen, was Ton Lemaire docent aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. In oktober 2017 keerde hij eenmalig terug om daar een lezing te houden over zijn boek Onder dieren. Voor een diervriendelijker wereld:

Column: Red Rehoboth!

door Hans ter Heijden

De voormalige gereformeerde kerk 'Rehoboth' in Bellingwolde.
Foto: gereformeerdekerken.info.

De Hoofdweg in Bellingwolde beschouw ik als een van de mooiste straten die ik ken. Al is straat niet het goede woord. Vanwege de allure die de Hoofdweg heeft, zou ik het eerder een laan noemen, of beter nog een allee: een lommerrijke weg, waarbij de hoge, oude bomen als het ware een enorme berceau vormen, een weelderige, groene loofgang, waar je doorheen loopt, nee, schrijdt. Of rijdt, natuurlijk. Monumentale boerenkathedralen, rentenierswoningen en herenhuizen aan weerszijden vormen het decor. Je waant je in vroegere tijden. Kijk daar: de paardentram!

Bij nadere beschouwing zie je wel dat er in de laatste decennia toch nogal wat minder fantasierijke ‘moderne’ woningen de plek van gesloopte historische panden hebben ingenomen. De fraaie tuinen maken het een klein beetje goed, maar treurig blijft het. Vergeleken met de kaalslag van karakteristieke en monumentale panden in veel andere Westerwoldse dorpen is de schade in Bellingwolde echter redelijk beperkt gebleven.

Ongeveer halverwege de Hoofdweg staat - iets naar achteren - heel bescheiden een 101 jaar oud kerkje: ‘Rehoboth’. Het mag dan geen rijksmonument zijn, het is een beeldbepalend, karakteristiek godshuisje dat terecht deel uitmaakt van het beschermde dorpsgezicht van Bellingwolde, maar vooral ook van de rijke geschiedenis van het dorp. Hier gingen de gereformeerden zondags ter kerke, hier werden ze gedoopt, deden ze belijdenis van hun geloof, trouwden ze en namen ze tijdens een uitvaartdienst afscheid van het aardse bestaan.

Het is een beeldbepalend, karakteristiek godshuisje dat terecht deel 

uitmaakt van het beschermde dorpsgezicht van Bellingwolde

Onlangs werd voor het kerkje een sloopvergunning aangevraagd. Het moet voor het kerkbestuur van de Protestantse Gemeente een duivels dilemma zijn geweest alvorens dit besluit te nemen. Maar het kerkgebouw is overcompleet en middelen om het te behouden zijn er niet. Het heeft vanzelfsprekend veel emoties losgemaakt bij de leden, maar uiteindelijk stemden ze er - ongetwijfeld met tegenzin - mee in.

De Hoofdweg in Bellingwolde. Schilderij (1947) van Johan Dijkstra,
een van de oprichters van 'De Ploeg'. Collectie MOW. 

In 2001 dreigde het in de Amsterdamse Schoolstijl gebouwde kerkje ‘Opwaarts!’ in Sellingerbeetse gesloopt te worden. De redenen waren dezelfde als die in Bellingwolde. Actieve dorpelingen protesteerden en na overleg met het kerkbestuur en gemeente konden zij het behouden. Er is nu een stichting die het kerkje onderhoudt. Bovendien vinden er allerlei culturele activiteiten plaats: exposities, concertjes, lezingen, enz. Fier staat het kerkje nog overeind, als icoon van vervlogen tijden, maar ook als constructief voorbeeld van een daad van verzet van betrokken dorpsgenoten.

Net als ‘Opwaarts!’ is ‘Rehoboth’ een pareltje dat je moet koesteren. Het is waardevol cultureel erfgoed en niet weg te denken uit de ‘heerlijkheid’ Bellingwolde. Hopelijk wordt ook hier in goed overleg een oplossing gevonden om het karakteristieke gebouw voor sloop te behoeden. Juist in een Cittaslowgemeente moet alles wat van waarde en weerloos is, beschermd worden! Dus ook kerkje ‘Rehoboth’. ■  

Deze column is ook gepubliceerd in het cultuurhistorische tijdschrift Terra Westerwolda (juli 2019). In oktober wordt definitief besloten of Rehoboth wel of niet gesloopt mag worden. 

Update: Op 16 oktober 2019 is bekend geworden dat de gemeente Westerwolde géén vergunning verstrekt voor het slopen van kerkje Rehoboth in Bellingwolde. Een wijs besluit!